Verhalen, mythes en dingen die niemand hardop zegt.

"Je moet spontaan zin hebben in seks" — waarom responsief verlangen géén afwijking is

Vorige week appte een vriendin me in paniek, midden op een doordeweekse avond. "Ik heb al weken geen seks gewild uit het niets. Gewoon nooit die vlinders-in-je-buik-drang die je in films ziet. Is er iets mis met me?" Ik moest lachen — niet omdat het niet serieus was, maar omdat ik die exacte vraag al zo vaak heb gehoord dat ik hem bijna kan dromen.

We groeien op met één beeld van verlangen: het overvalt je, zomaar, uit het niets, meestal op het perfecte moment in een film met de juiste muziek erbij. Dus als dat bij jou niet zo werkt, concluderen de meeste mensen al snel dat er iets kapot is. Bij hen, bij de relatie, bij de aantrekkingskracht.

Maar hier is wat de wetenschap daar tegenoverstelt. Seksuologe Rosemary Basson introduceerde in 2000 een model waarin ze twee soorten verlangen onderscheidt. Spontaan verlangen is het beeld dat we allemaal kennen: het komt op zonder directe aanleiding. Responsief verlangen werkt andersom — de zin ontstaat pas nadat er al iets gebeurt: aanraking, nabijheid, sfeer, intimiteit die al begonnen is. Haar onderzoek, en talloze studies erna, laten zien dat vooral bij vrouwen in langdurige relaties responsief verlangen niet de uitzondering is, maar juist de norm.

Wat betekent dat concreet? Dat je niet per se "in de stemming" moet zijn vóór je begint. Dat het volkomen normaal is als de zin pas komt tijdens het vrijen, niet ervoor. En dat wachten op die spontane vonk, die bij veel mensen simpelweg niet vaak vanzelf opkomt, je juist verder weg houdt van seks in plaats van dichterbij.

Mijn vriendin appte me een paar dagen later terug. Ze had het uitgeprobeerd: niet wachten op die spontane drang, maar simpelweg beginnen met aanraking en kijken wat er kwam. Het werkte. Niet omdat er iets veranderd was aan haar libido — maar omdat ze eindelijk het juiste systeem gebruikte.

"Een orgasme hoort er elke keer bij" — hoe die druk je juist tegenwerkt

Aan tafel met vriendinnen kwam het weer voorbij, tussen de tweede fles wijn en het dessert: "Ik voelde me zo'n mislukking laatst. We waren al een half uur bezig en ik kwam gewoon niet. Hij deed zo zijn best, en ik lag daar maar te denken: kom op, kom op, kom op." Iedereen aan tafel knikte herkennend. Alsof seks zonder orgasme een gefaalde missie is, een taak die je niet had afgerond.

Hier wringt iets fundamenteels. Prestatiedruk activeert namelijk precies het systeem in je lichaam dat opwinding tegenwerkt. Professor Emily Nagoski beschrijft dit in haar Dual Control Model: naast een "gaspedaal" dat reageert op prikkels die je opwinden, heb je ook een "rem" — het Sexual Inhibition System — dat continu je omgeving en je gedachten scant op stress, spanning en druk. Piekeren over "kom ik wel klaar?" is letterlijk zo'n stressor. Je hersenen registreren die druk als spanning, en zetten daardoor de rem juist harder erop, precies op het moment dat je wilt dat het gaspedaal werkt.

Met andere woorden: hoe meer je je focust op het bereiken van een orgasme, hoe kleiner de kans vaak wordt dat het lukt. Het is een vicieuze cirkel die we onszelf collectief hebben aangeleerd door orgasme te zien als het enige "geldige" eindpunt van seks.

Een orgasme is een heerlijk mogelijk gevolg van seks. Geen verplicht eindpunt, geen bewijs dat het "goed" was, geen checklist-item. Zodra je die druk echt loslaat — en dat is makkelijker gezegd dan gedaan, dat weet ik — wordt de kans dat het lichamelijk gebeurt vaak juist groter.

Dus nee, je bent niks "misgelopen" als het een keer niet gebeurt. Je hersenen deden gewoon precies waarvoor ze gemaakt zijn: je beschermen tegen de stress die jij er zelf, onbedoeld, bovenop legde.

Er zit nog een laag onder die het extra hardnekkig maakt: de meeste mensen praten er ná zo'n moment niet over. Ze lachen het weg, maken een grapje, of zeggen niets en gaan door naar de volgende dag. Daardoor blijft iedereen individueel denken dat het alleen bij hen zo vaak misgaat, terwijl het volgens onderzoek naar seksuele tevredenheid bij een groot deel van de vrouwen op enig moment voorkomt. De schaamte errond houdt zichzelf in leven, precies omdat niemand hem doorbreekt. Wat helpt, is het simpelweg benoemen — tegen je partner, of gewoon tegen jezelf: "Het hoeft niet elke keer, en dat is oké." Die zin alleen al haalt een stukje druk van de ketel, en dus een stukje rem van het systeem dat toch al zo gevoelig is voor spanning.

"Pijn tijdens seks is gewoon normaal" — nee dus, en wanneer je aan de bel trekt

Ik hoor het pijnlijk vaak, letterlijk en figuurlijk: "Het doet altijd een beetje pijn in het begin, dat hoort er toch bij?" Meestal gezegd met een lachje, als een grapje over iets dat "nu eenmaal zo is". Nee. Dat is het niet.

Pijn tijdens seks — in de medische wereld dyspareunie genoemd — komt voor bij ongeveer 1 op de 5 vrouwen op enig moment in hun leven. Dat is een hoog cijfer, en juist daardoor is het gevaarlijk: omdat het zo vaak voorkomt, wordt het collectief genormaliseerd tot "iets waarmee je leeft" in plaats van "een signaal dat iets aandacht nodig heeft".

De oorzaken lopen sterk uiteen. Soms is het simpelweg te weinig opwinding en dus te weinig lubricatie — iets wat vaak samenhangt met de druk en spanning waar we het eerder al over hadden. Soms is het bekkenbodemspanning, waarbij de spieren onbewust aanspannen uit angst of gewoonte. En soms liggen er medische aandoeningen aan de basis, zoals endometriose, vaginisme of chronische ontstekingen, die een gerichte diagnose en behandeling nodig hebben.

Het probleem is dat zoveel vrouwen het zo lang normaliseren, dat ze jarenlang wachten voor ze er iets aan doen — soms wel tien jaar, blijkt uit onderzoek naar diagnosevertraging bij vulvodynie. Terwijl veel van deze klachten juist heel behandelbaar zijn, met de juiste begeleiding, gerichte bekkenbodemoefeningen, of een verwijzing naar een gespecialiseerde arts of fysiotherapeut.

Dus: voelt seks pijnlijk, structureel, niet als een eenmalig ongemakje maar als een patroon? Dat is een signaal van je lichaam, geen standaardonderdeel van het pakket. Trek aan de bel. Bij mij, bij je huisarts, bij een gespecialiseerde bekkenbodemtherapeut. Je hoeft dit niet uit te zitten.

De orgasmekloof — waarom hij wél en jij niet

Een klassiek tafelgesprek onder vriendinnen, dat zich blijft herhalen: "Hij kwam, en ik... nou, laten we zeggen ik deed een hele goede imitatie." Iedereen lacht herkennend. En dat herkenbare gelach is precies het probleem — het betekent dat dit voor bijna iedereen aan die tafel de realiteit is.

Er bestaat een goed gedocumenteerd fenomeen in de seksuologie, bekend als de "orgasm gap". Onderzoek van Frederick en collega's, gepubliceerd in 2018 in het vakblad Archives of Sexual Behavior, op basis van duizenden respondenten, laat zien dat mannen in heteroseksuele ontmoetingen aanzienlijk vaker klaarkomen dan vrouwen. Interessant genoeg is dat gat bij lesbische koppels veel kleiner. Dat verschil zit dus niet in biologie of in hoe "makkelijk" vrouwen klaarkomen — het zit in hoe seks doorgaans wordt ingevuld.

De gangbare "seks-script" in heteroseksuele ontmoetingen legt traditioneel enorm veel gewicht op penetratie als hoofdact, en behandelt voorspel als de opwarmer eronder. Maar het overgrote deel van vrouwen heeft directe of indirecte clitorale stimulatie nodig om klaar te komen, en dat krijgt in het klassieke script simpelweg te weinig aandacht of tijd.

Het goede nieuws: dit gat is, in tegenstelling tot wat het woord "kloof" suggereert, behoorlijk te dichten. Met de juiste communicatie over wat wél werkt, met meer aandacht voor voorspel als hoofdgerecht in plaats van bijgerecht, en met minder schaamte om te zeggen wat je nodig hebt. Het slechte nieuws: elke keer dat je een orgasme faket in plaats van te communiceren, leert je partner het verkeerde signaal, en houd je het gat zelf in stand.

Masturbatie is geen second best

"Ja, maar dat is toch net iets minder dan écht?" Een vriendin zei dat over masturbatie, op fluistertoon, tijdens een gesprek dat toch al bijna geheel achter de hand werd gevoerd — alsof het iets was om je voor te verontschuldigen, een schaduwversie van het echte werk.

Dat woordje "echt" zegt eigenlijk alles. We zijn opgevoed met het idee dat seks met een partner de hoofdact is, en zelfbevrediging de vervanging bij gebrek daaraan — iets voor wanneer er nu eenmaal geen partner in de buurt is. Seksuologisch klopt die hiërarchie niet. Masturbatie is voor de meeste mensen juist de manier waarop ze het beste leren wat hen daadwerkelijk opwindt: welk tempo, welke druk, welke plek, welke gedachten. Die kennis over je eigen lichaam is precies wat seks met een partner beter maakt, in plaats van het te "vervangen".

Onderzoek naar seksuele zelfkennis en communicatie (onder andere gepubliceerd in het Journal of Sex Research) toont consistent aan dat mensen die vertrouwd zijn met hun eigen lichaam en wat het nodig heeft, veel makkelijker kunnen communiceren met een partner over wat ze wél en niet fijn vinden. Zonder die zelfkennis blijft communiceren over seks vaak gissen in het donker, letterlijk en figuurlijk.

Er is ook nog een praktische kant: masturbatie helpt bij het reguleren van stress en het beter leren kennen van je eigen opwindingscurve — precies het soort kennis die je helpt om, wanneer je wél met een partner bent, sneller te herkennen wat er in je lichaam gebeurt.

Het is dus geen consolatieprijs voor momenten zonder partner. Het is huiswerk dat toevallig heel leuk is, en dat zich uiteindelijk uitbetaalt in elk ander seksueel contact dat je hebt.

Waarom vrouwen faken in bed (en wat het stiekem kost)

"Ik faak soms gewoon, dan is het sneller klaar." Een uitspraak die ik vaker hoor dan me lief is, meestal gevolgd door een schouderophaal, alsof het iets onbenulligs is, iets zonder gevolgen — als een wit leugentje over hoe lekker je het eten van je schoonmoeder vond.

Dat is het niet. Onderzoek naar wat in de vakliteratuur "sexual pretending" wordt genoemd (onder andere gepubliceerd in de Journal of Sex Research) laat zien dat het meestal voortkomt uit twee dingen: ongemak om hardop te zeggen wat je wél nodig hebt om klaar te komen, en de wens om je partner niet te "kwetsen" of het moment niet te verpesten door het gesprek erover aan te gaan. Beide zijn volkomen menselijke, begrijpelijke reflexen. Maar het effect op langere termijn is averechts.

Als je faket, leert je partner — zonder het te weten — een compleet verkeerd signaal: dat wat er net gebeurde, werkte. De kans dat hij of zij dat patroon blijft herhalen, wordt daardoor groter, niet kleiner. En misschien nog belangrijker: je leert het jezelf ook aan. Elke keer dat je faket in plaats van te communiceren, versterk je het idee dat jouw genot minder belangrijk is dan het comfort van het moment, of dan de gevoelens van je partner.

Kortstondig is faken de makkelijkste weg: geen ongemakkelijk gesprek, geen kwetsbaarheid, geen risico dat je partner zich onzeker voelt. Op lange termijn bouw je daarmee een seksleven op waarin niemand precies weet wat er werkelijk gebeurt — inclusief jij, die op een gegeven moment misschien zelf niet meer goed weet wat je nou eigenlijk voelt en wat een goed uitgevoerde imitatie is.

Rem & gaspedaal — hoe stress je zin letterlijk uitzet

Een vriendin vertelde me een keer, met een schuldig gezicht, dat ze al weken geen zin had gehad — terwijl haar relatie prima liep, terwijl ze nog steeds verliefd was, terwijl er "niets mis" was. Ze zocht de reden overal: bij zichzelf, bij hem, bij "iets dat stuk moest zijn" in haar libido.

Wat er eigenlijk speelde, is precies te verklaren met het Dual Control Model van seksualiteitsonderzoeker Emily Nagoski. Volgens dit model heb je twee systemen die samen bepalen of je opgewonden raakt. Ten eerste het gaspedaal — het Sexual Excitation System — dat reageert op prikkels die je aantrekkelijk of opwindend vindt: wat je ziet, ruikt, hoort, voelt. Ten tweede de rem — het Sexual Inhibition System — dat continu, op de achtergrond, je omgeving én je gedachten scant op signalen van stress, spanning of onrust, en op basis daarvan afremt.

En dat scannen is veel gevoeliger dan je zou denken. Werkstress, een onopgeloste ruzie met een vriendin, een to-do-lijst die door je hoofd blijft spoken, angst om een deadline te missen: dat is allemaal rem, ook als er inhoudelijk niets mis is met je verlangen naar je partner zelf. Je lichaam maakt geen onderscheid tussen "stress omdat mijn relatie niet goed gaat" en "stress omdat ik morgen een moeilijk gesprek met mijn baas heb" — beide drukken evenveel op de rem.

Die vriendin deelde uiteindelijk eerst haar zorgen met haar partner, nam daarna een lang bad met haar lievelingszeep en kaarslicht, en liet haar lichaam simpelweg tot rust komen. Pas daarna, zonder dat ze er actief op had aangestuurd, kwam de zin — vanzelf, ontspannen, zonder haast.

Zin komt niet altijd vanzelf op, hoe graag we dat ook zouden willen. Soms moet je eerst bewust de rem loslaten, voor het gaspedaal überhaupt de kans krijgt om iets te doen.

Wat ik daarbij nog het interessantst vind aan het model van Nagoski, is hoe individueel de instellingen van die rem en dat gaspedaal zijn. Bij de een staat de rem heel gevoelig afgesteld — die persoon heeft veel minder stressoren nodig om de zin compleet te laten wegvallen. Bij de ander staat het gaspedaal juist heel gevoelig, en blijft er ondanks een drukke periode toch nog verlangen over. Geen van beide instellingen is beter of gezonder; het zijn gewoon verschillende bekabelingen. Het probleem ontstaat pas wanneer je jouw eigen instelling vergelijkt met die van je partner, of met een algemeen "gemiddelde", en concludeert dat er iets mis is omdat het anders werkt. De praktische vraag die ik cliënten vaak meegeef, is dan ook niet "hoe krijg ik meer zin", maar: "wat zet bij mij precies de rem erop, en kan ik dat, waar mogelijk, wegnemen voordat ik seks verwacht van mezelf?" Dat is een heel andere, en vaak veel effectievere, vraag.

Spectatoring — waarom je ín je hoofd zit i.p.v. in je lijf

"Zag ik er wel goed uit net?" "Duurt dit al te lang?" "Hoop dat hij niet merkt dat ik afgeleid ben." Klinkt bekend? Dan heb je waarschijnlijk aan wat seksuologen "spectatoring" noemen — een term die teruggaat op het pionierswerk van Masters & Johnson in de jaren zeventig, en die nog steeds even relevant is. Het beschrijft het mentaal "toekijken" op je eigen lichaam tijdens seks, als een soort camera boven het bed, in plaats van het moment daadwerkelijk fysiek te ervaren.

Het probleem hiermee is dubbel. Ten eerste haalt het je compleet uit de fysieke sensatie: als je hoofd bezig is met beoordelen, is er simpelweg minder aandacht over voor wat je lichaam voelt. Ten tweede, en dit is het venijnige stuk, activeert die mentale zelfobservatie precies het stress-systeem dat opwinding tegenwerkt — de rem uit het Dual Control Model waar we het eerder over hadden. Je bent dus niet alleen mentaal afwezig tijdens het moment zelf; je lichaam reageert daar ook nog eens actief op met minder opwinding. Een dubbele klap.

De remedie is minder sexy dan hij misschien klinkt, maar wel effectief: mindfulness-technieken en gerichte zintuiglijke aandacht — in de seksuologie bekend als "sensate focus" — worden al decennia gebruikt in de klinische praktijk om mensen terug in hun lichaam te krijgen, weg uit dat mentale toeschouwerschap. Het draait om bewust aandacht geven aan wat je voelt, ruikt, hoort — in plaats van aan hoe het eruitziet of hoe lang het al duurt. Dus de volgende keer dat je merkt dat je "toekijkt" in plaats van "meemaakt": dat is geen falen, en al helemaal geen teken dat er iets mis is met jou. Dat is een heel normaal, heel menselijk patroon — met een heel concrete, oefenbare uitweg.

De clitoris — het meest onderschatte orgaan (en waarom penetratie overschat is)

Een gesprek dat ik te vaak voer, in allerlei bewoordingen: "Ik kom bijna nooit klaar van alleen penetratie, is dat normaal?" Mijn antwoord is steevast: dat is waarschijnlijk geen probleem met jou. Dat is een probleem met de verwachting.

De clitoris bevat naar schatting rond de 8.000 zenuweindes — meer dan op enige andere plek op het lichaam, mannelijk of vrouwelijk. En het orgaan is qua omvang veel groter dan het kleine, uitwendige stukje dat je van buiten ziet. Onderzoek met MRI-scans, uitgevoerd door uroloog Helen O'Connell en collega's in 2005, toonde aan dat het grootste deel van de clitoris zich intern uitstrekt, als een soort vleugels langs de vaginawand — wat mogelijk ook verklaart waarom sommige mensen wel degelijk plezier ervaren aan bepaalde vormen van penetratie, terwijl dat bij anderen amper effect heeft.

Wat wel duidelijk is: slechts een minderheid van vrouwen komt consistent klaar van penetratie alleen. En dat is niet omdat er iets mis is met hun lichaam, maar precies omdat de clitoris — het orgaan dat voor de meerderheid essentieel is voor een orgasme — bij "gewone" penetratie vaak nauwelijks direct wordt gestimuleerd.

Dit verklaart voor een groot deel ook de orgasmekloof waar we het al eerder over hadden: als het seksscript vooral draait om penetratie, wordt precies het orgaan overgeslagen dat voor de meeste mensen het hardst werkt.

Met andere woorden: als "gewoon penetratie" niet werkt voor jou, ben jij niet het probleem. Het script — dat je nergens hebt opgezocht, maar gewoon hebt overgenomen uit films en verhalen — is het probleem. En scripts mag je aanpassen.

"In de praktijk werken verbaasde me dit het meest"

Toen ik begon met werken in de praktijk, dacht ik dat ik vooral dingen zou tegenkomen die ik al kende uit de studie: technieken, vaktermen, modellen die ik inmiddels uit m'n hoofd kon opdreunen. En die kwamen ook voorbij, ontzettend vaak zelfs. Maar wat me écht verbaasde, kwam niet uit een boek.

Het was dit: hoeveel mensen al járen met exact dezelfde vraag rondlopen, zonder ooit iemand — niet hun partner, niet hun huisarts, niet hun beste vriendin — te hebben durven vragen of het normaal is.

Het gingen zelden om ingewikkelde, uitzonderlijke situaties. Vaak waren het juist heel simpele, bijna universele vragen. "Is het gek dat ik nooit zin heb 's ochtends, terwijl mijn vriend dat wel heeft?" "Waarom voel ik me schuldig na masturbatie, ook al weet ik rationeel dat er niks mis mee is?" "Is mijn partner de enige die dit wel normaal vindt, of denken meer mensen zo?" Vragen die, met een klein beetje kennis over hoe verlangen, opwinding en het brein samenwerken, meestal binnen vijf minuten een gerust antwoord konden krijgen. Maar die mensen soms al jaren, in stilte, met zich meedroegen — omdat er nergens een plek was om ze hardop te stellen.

Dat besef veranderde iets fundamenteels voor mij. Het probleem was bijna nooit het onderwerp zelf. Seks, verlangen, lichamen — die zijn niet ingewikkeld omdat ze intrinsiek beschamend zijn. Ze wórden ingewikkeld omdat er zoveel stilte om hen heen hangt, en stilte laat ruimte voor twijfel, schaamte en het gevoel dat je de enige bent. Dus dat is een beetje waarom ik dit doe. Niet om schokkende dingen te vertellen of taboes te doorbreken om het doorbreken zelf. Maar om simpele, geruststellende antwoorden hardop te geven op vragen die veel te lang stil zijn gebleven.